Składnik mosiądzu – z jakich metali powstaje mosiądz?

Czym jest mosiądz i jak powstaje jako stop metali

Mosiądz to stop metali powstały ze stopienia miedzi i cynku, w którym udział miedzi waha się zwykle od 58% do 90% masy, a resztę stanowi cynk. Proporcje tych dwóch pierwiastków decydują o gatunku, kolorze i twardości stopu – od jasnego, twardego M58 po ciepły w barwie tombak M90 (źródło: PN-EN 1982:2017). To prosta definicja, ale za nią stoi konkretny proces metalurgiczny i kilkanaście oznaczeń handlowych, które warto rozróżniać, zanim kupi się pręt czy odda złom do skupu.

W praktyce warsztatowej stop wytapia się w piecu indukcyjnym lub płomieniowym – cynk, którego temperatura wrzenia wynosi tylko 907°C, wprowadza się do ciekłej miedzi (temperatura topnienia 1085°C) pod kontrolowaną atmosferą, żeby ograniczyć jego odparowywanie. Efekt widać gołym okiem: mosiądz odróżnia się od miedzi wyraźnie żółtawozłotym odcieniem, który nasila się wraz ze wzrostem udziału cynku. Z mojej praktyki przy sortowaniu złomu wynika, że nawet bez wagi i suwmiarki doświadczone oko rozpozna różnicę między czerwonawą miedzią a złocistym mosiądzem w kilka sekund.

Jak przebiega proces wytapiania mosiądzu?

Wytop mosiądzu przebiega w kilku etapach: najpierw topi się miedź, następnie dodaje się cynk w kontrolowanych porcjach, a na końcu odlewa się gotowy stop do form lub na wlewki przeznaczone do dalszej obróbki plastycznej. Cały proces wymaga precyzyjnego dozowania, bo nadmiar cynku odparowuje i zmienia finalny skład.

• Topienie miedzi w piecu indukcyjnym w temperaturze powyżej 1085°C, zwykle pod warstwą topnika ochronnego.
• Stopniowe wprowadzanie cynku – metal ten rozpuszcza się w ciekłej miedzi, tworząc jednorodny roztwór stały.
• Kontrola atmosfery pieca, ograniczająca utlenianie i odparowywanie lotnego cynku.
• Odlewanie do form (mosiądze odlewnicze) lub na wlewki do dalszego walcowania, ciągnienia i wyciskania.
• Obróbka cieplna (wyżarzanie) poprawiająca plastyczność przed dalszym kształtowaniem na zimno.

Czym różni się mosiądz od czystej miedzi?

Mosiądz różni się od czystej miedzi przede wszystkim obecnością cynku, który zmienia strukturę krystaliczną stopu i jego właściwości mechaniczne. Do około 37% Zn stop zachowuje jednofazową strukturę alfa – miękką i bardzo plastyczną, zbliżoną zachowaniem do samej miedzi. Powyżej tego progu pojawia się druga faza (beta), twardsza, ale mniej podatna na obróbkę na zimno. Nazwa handlowa “mosiądz” obejmuje w Polsce kilkanaście gatunków oznaczanych symbolem M i liczbą, np. M63, M70 czy M58 – liczba w przybliżeniu odpowiada procentowej zawartości miedzi.

Miedź jako podstawowy składnik mosiądzu

Miedź (Cu) stanowi osnowę mosiądzu i zwykle odpowiada za 58-90% jego masy, decydując o przewodności cieplnej, przewodności elektrycznej oraz odporności na korozję atmosferyczną (źródło: Copper Development Association, copper.org, 2023). To ten pierwiastek nadaje stopowi charakterystyczny ciepły odcień i sprawia, że mosiądz dobrze przewodzi prąd, choć gorzej niż czysta miedź.

Za co odpowiada miedź w stopie mosiężnym?

Miedź odpowiada w mosiądzu za trzy kluczowe cechy: przewodność, odporność korozyjną i plastyczność. Im wyższy udział Cu, tym stop łatwiej się ciągnie, tłoczy i gnie na zimno bez pękania – dlatego mosiądze wysokomiedziowe (tombaki) trafiają do produkcji elementów głębokotłoczonych i biżuterii.

• Przewodność cieplna i elektryczna – mosiądz przewodzi prąd gorzej niż czysta miedź, ale znacznie lepiej niż stal.
• Odporność na korozję atmosferyczną – warstwa tlenków i węglanów miedzi chroni powierzchnię przed dalszą degradacją.
• Plastyczność na zimno – wyższy udział Cu ułatwia ciągnienie drutu, tłoczenie i głębokie kształtowanie blach.
• Barwa – to miedź odpowiada za czerwonawo-złoty odcień widoczny w tombakach M90 i M80.

Jaki procent mosiądzu stanowi miedź?

Miedź stanowi od 58% do 90% masy mosiądzu, w zależności od gatunku – najniższy udział mają mosiądze dwufazowe typu M58, najwyższy tombaki M90. W obserwowanych przeze mnie próbkach złomu wyraźnie widać, że mosiądze wysokomiedziowe mają cieplejszy, bardziej różowy odcień niż standardowy M63, co bywa pierwszą wskazówką przy szybkiej ocenie gatunku bez wagi analitycznej.

Cynk – drugi metal tworzący stop mosiężny

Cynk (Zn) to drugi podstawowy składnik mosiądzu, stanowiący od 10% do 42-45% masy stopu w zależności od gatunku, odpowiedzialny za wzrost twardości i wytrzymałości mechanicznej kosztem plastyczności. To on odróżnia mosiądz od czystej miedzi i nadaje mu jaśniejszą, bardziej srebrzysto-żółtą barwę przy wyższych stężeniach.

Ile cynku zawiera mosiądz?

Typowy mosiądz zawiera od 10% do 42% cynku – im wyższa wartość, tym twardszy i mniej plastyczny stop. Mosiądze jednofazowe (do ok. 37% Zn) pozostają miękkie i dobrze się obrabiają plastycznie na zimno, natomiast dwufazowe (37-45% Zn) zyskują twardość, ale tracą część ciągliwości.

• Mosiądze niskocynkowe (10-20% Zn) – bardzo plastyczne, stosowane w tłoczeniu głębokim i galanterii.
• Mosiądze średniocynkowe (20-37% Zn) – uniwersalne, np. M63, dobre do prętów, blach i rur.
• Mosiądze wysokocynkowe (37-45% Zn) – twardsze, struktura dwufazowa alfa+beta, np. M58.
• Powyżej ok. 45% Zn – stop staje się kruchy i traci przydatność techniczną.

Co się dzieje przy nadmiarze cynku w stopie?

Nadmiar cynku powyżej ok. 45% czyni stop kruchym i nieprzydatnym technicznie, a w środowisku wilgotnym i amoniakalnym sprzyja zjawisku odcynkowania, zwanego też dezynkifikacją. Polega ono na selektywnym wypłukiwaniu cynku z powierzchni stopu, przez co element traci wytrzymałość i staje się porowaty – problem znany dobrze w armaturze wodnej pracującej latami w kontakcie z wodą o podwyższonym pH.

Proporcje miedzi i cynku w różnych gatunkach mosiądzu

Klasyfikacja mosiądzu w Polsce opiera się na symbolu M i liczbie oznaczającej przybliżony procent zawartości miedzi – M63 zawiera więc około 63% Cu, a M58 około 58% Cu, resztę stanowi cynk i śladowe domieszki (źródło: PN-EN 12164:2016). Obok symboli polskich funkcjonują oznaczenia europejskie typu CuZn37, gdzie liczba po “Zn” odpowiada w przybliżeniu procentowej zawartości cynku. Poniższa tabela porównuje najważniejsze gatunki spotykane na polskim rynku hutniczym i w skupach złomu.

Mosiądz M63 (CuZn37) – skład i typowe zastosowanie

Mosiądz M63 zawiera 62-64% miedzi i około 37% cynku, ze śladowymi zanieczyszczeniami Pb, Fe i Sn zgodnie z PN-EN 12164/12163 – to najpopularniejszy gatunek konstrukcyjny w Polsce. Cechuje go dobra obrabialność skrawaniem i podatność na obróbkę plastyczną na zimno, dlatego trafia na pręty, blachy, rury, śruby, okucia i armaturę. Więcej szczegółów o granicznych parametrach tego gatunku znajdziesz w opracowaniu mosiądz M63 – pełna specyfikacja i zastosowania. W praktyce warsztatowej M63 to gatunek “uniwersalny” – najczęściej trafiający do skupu złomu mosiężnego, bo z niego wykonana jest większość armatury i okuć budowlanych.

Tombak M90 i M80 – mosiądz o wysokiej zawartości miedzi

Tombak to mosiądz o zawartości miedzi powyżej 80%, czasem klasyfikowany osobno od mosiądzów właściwych ze względu na odmienny kolor i zastosowania. M90 (90% Cu) ma barwę zbliżoną do złota i stosowany jest w biżuterii oraz monetach okolicznościowych, natomiast M80 (80% Cu) stanowi kompromis między kolorem a wytrzymałością i trafia do elementów dekoracyjnych oraz instrumentów muzycznych, np. części blaszanych instrumentów dętych.

Mosiądz M58 (CuZn40) – najwyższa dopuszczalna zawartość cynku

Mosiądz M58 zawiera około 58-60% miedzi i 40-42% cynku, co daje strukturę dwufazową alfa+beta o wyższej twardości i wytrzymałości na rozciąganie niż M63, ale gorszej plastyczności na zimom. Stosuje się go głównie na elementy kute na gorąco i obrabiane skrawaniem – typowe przykłady to zawory, złączki gwintowane i korpusy armatury przemysłowej.

Dodatki stopowe w mosiądzu: ołów, cyna, aluminium, nikiel, mangan

Poza miedzią i cynkiem mosiądz może zawierać niewielkie dodatki stopowe, które celowo modyfikują jego właściwości pod konkretne zastosowanie – ołów (0,5-3,5%) poprawia skrawalność, cyna zwiększa odporność korozyjną, a aluminium, nikiel i mangan podnoszą wytrzymałość mechaniczną. Żaden z tych pierwiastków nie jest obowiązkowym składnikiem stopu – to świadome decyzje metalurgów pod konkretną normę i zastosowanie.

Po co dodaje się ołów do mosiądzu?

Ołów dodaje się do mosiądzu w ilości 0,5-3,5%, żeby poprawić skrawalność – powstaje wtedy tzw. mosiądz automatowy CuZn39Pb3, oznaczany M58Pb lub potocznie MO58. Ołów działa jak mikroskopijny “smar” wewnątrz struktury metalu, ułatwiając łamanie wióra podczas toczenia na automatach tokarskich, co znacząco skraca czas produkcji drobnych elementów, np. złączek czy zaworów.

Jakie inne pierwiastki poprawiają właściwości mosiądzu?

Oprócz ołowiu w mosiądzach specjalnych stosuje się kilka innych dodatków, z których każdy pełni odrębną funkcję technologiczną.

• Cyna (ok. 1%) – w mosiądzu admiralicyjnym poprawia odporność na korozję w wodzie morskiej, stąd zastosowanie w armaturze okrętowej.
• Aluminium (do 2%) – zwiększa odporność na korozję i erozję kawitacyjną, przydatne w pompach i armaturze przemysłowej.
• Nikiel – poprawia wytrzymałość i odporność na ścieranie w mosiądzach specjalnych, np. w elementach maszyn.
• Mangan – podnosi wytrzymałość mechaniczną i odporność na korozję w trudnych warunkach eksploatacji.
• Krzem – obniża temperaturę topnienia i ułatwia lutowanie oraz spawanie niektórych gatunków mosiądzu, co ma znaczenie przy doborze spoiwa – temat rozwijam w poradniku lutowanie mosiądzu – dobór spoiwa i topnika.

Czy mosiądz zawiera ołów? Mosiądz ołowiowy (CuZnPb)

Nie, nie każdy mosiądz zawiera ołów – to celowy dodatek wyłącznie w gatunkach automatowych, takich jak CuZn39Pb3, poprawiający skrawalność, a nie stały, obowiązkowy składnik stopu. Standardowe gatunki konstrukcyjne, np. M63 czy M70 w wersji podstawowej, są praktycznie wolne od ołowiu poza śladowymi zanieczyszczeniami dopuszczonymi normą.

Jak rozpoznać mosiądz ołowiowy po oznaczeniu?

Mosiądz ołowiowy rozpoznaje się po literze “Pb” w symbolu normowym, np. CuZn39Pb3 lub M58Pb – jeśli oznaczenie nie zawiera “Pb”, stop nie zawiera celowego dodatku ołowiu. Warto zwracać uwagę na pełne oznaczenie na atestach materiałowych i kartach charakterystyki dostarczanych przez hutę lub dystrybutora prętów.

Czy mosiądz w kranie jest bezpieczny?

To zależy od wieku i gatunku armatury – starsze wyroby z mosiądzu ołowiowego mogą uwalniać śladowe ilości ołowiu do wody pitnej, dlatego od lat armatura sanitarna produkowana jest z mosiądzu niskoołowiowego (LF – Lead Free) zgodnie z wymogami RoHS.

“Dyrektywa RoHS ogranicza stosowanie ołowiu i innych niebezpiecznych substancji w sprzęcie elektrycznym, elektronicznym oraz powiązanych komponentach wprowadzanych na rynek Unii Europejskiej.” — Dyrektywa RoHS 2011/65/UE, eur-lex.europa.eu, 2011

Nowoczesne baterie, zawory i złączki wodne mają certyfikaty potwierdzające niską zawartość ołowiu, co warto sprawdzić przy wymianie starej instalacji, zwłaszcza w budynkach sprzed lat 90. Treść tego akapitu nie zastępuje konsultacji z rzeczoznawcą ds. jakości wody lub laboratorium sanepidu przy ocenie bezpieczeństwa konkretnej instalacji wodociągowej.

Mosiądz a brąz – różnica w składzie chemicznym

Mosiądz to stop miedzi z cynkiem, a brąz to stop miedzi z cyną, aluminium lub krzemem – to podstawowa różnica chemiczna, która przekłada się na odmienny kolor, twardość i zastosowania obu stopów (źródło: Copper Development Association, copper.org, 2023). Wizualnie brąz ma zwykle bardziej czerwonawo-brązowy odcień, podczas gdy mosiądz jest wyraźnie żółto-złoty.

Jak odróżnić mosiądz od brązu na oko?

Na oko mosiądz rozpoznaje się po żółto-złotej, “mosiężnej” barwie, a brąz po ciemniejszym, czerwonawo-brązowym odcieniu przypominającym starą monetę. W praktyce identyfikacji złomu obie stopy myli się najczęściej przy starych okuciach i odlewach artystycznych – w takich przypadkach rozstrzyga próba iskrowa lub analiza XRF, bo powierzchniowa patyna potrafi zafałszować ocenę wizualną.

Który stop jest twardszy – mosiądz czy brąz?

Brąz jest zwykle twardszy i bardziej odporny na ścieranie niż mosiądz, dzięki czemu sprawdza się w łożyskach, tulejach i elementach pracujących pod dużym obciążeniem mechanicznym. Mosiądz łatwiej się jednak obrabia, jest tańszy w produkcji i lepiej nadaje się do elementów wymagających precyzyjnego skrawania. Pełne zestawienie różnic znajdziesz w tekście różnice między mosiądzem a brązem cynowym.

Jak proporcja Cu do Zn wpływa na kolor i twardość mosiądzu

Proporcja miedzi do cynku wpływa na kolor mosiądzu w sposób ciągły – im więcej cynku, tym stop jaśniejszy i bardziej srebrzysto-żółty, a im więcej miedzi, tym barwa cieplejsza i bardziej czerwono-złota. Ta sama zależność rządzi twardością: dodatek cynku usztywnia strukturę, ale tylko do pewnej granicy.

Jak skład wpływa na kolor mosiądzu?

Kolor mosiądzu przesuwa się od ciepłego różowozłotego (tombak M90, 90% Cu) przez klasyczny żółty (M63, 63% Cu) aż po jaśniejszy, bardziej srebrzysty odcień przy M58 (58% Cu). Ta skala barw bywa pierwszym, praktycznym testem gatunku – doświadczony pracownik skupu złomu potrafi po odcieniu wstępnie zaklasyfikować partię, zanim jeszcze sięgnie po analizator.

Jaki mosiądz jest najtwardszy?

Najtwardsze wśród mosiądzów stosowanych masowo są gatunki dwufazowe o zawartości cynku bliskiej 40-42%, np. M58, choć powyżej ok. 45% Zn stop staje się kruchy i traci przydatność techniczną. Przejście fazy alfa w alfa+beta, które następuje przy około 37% Zn, to punkt zwrotny – od niego znacząco zmienia się podatność stopu na obróbkę plastyczną na zimno, a wyroby zaczyna się częściej kuć na gorąco.

“Zawartość cynku w mosiądzu decyduje o jego barwie i właściwościach mechanicznych – od miękkich, czerwonawych stopów wysokomiedziowych po twarde, jasnożółte stopy o zawartości cynku bliskiej 40%.” — Copper Development Association, Brass alloys data, copper.org, 2023

Jak samodzielnie rozpoznać skład mosiądzu bez analizy laboratoryjnej

Skład mosiądzu można wstępnie ocenić bez laboratorium w czterech krokach: ocena koloru, test magnesem, próba na gęstość i porównanie z katalogiem gatunków – to metody orientacyjne, nie zastępujące analizy spektrometrycznej. Z mojej praktyki wynika, że taki zestaw testów w 90% przypadków wystarcza do wstępnej klasyfikacji przed oddaniem złomu do skupu.

Jak sprawdzić czy przedmiot jest z mosiądzu w 4 krokach?

Poniższa kolejność sprawdza się w warunkach domowych i warsztatowych, bez specjalistycznego sprzętu poza magnesem i wagą.

1. Ocena koloru – im ciemniejszy, bardziej różowy odcień, tym więcej miedzi w stopie (tombak); im jaśniejszy i bardziej srebrzysty, tym więcej cynku.
2. Test magnesem – mosiądz jest niemagnetyczny, co odróżnia go od tańszych imitacji na bazie stali pokrytej cienką warstwą mosiądzu lub mosiądzowaną powłoką galwaniczną.
3. Próba na gęstość – mosiądz ma gęstość w przedziale mniej więcej 8,4-8,7 g/cm³, wyraźnie niższą niż czysta miedź (8,96 g/cm³), co można oszacować metodą wyporu wody przy znanej masie próbki (źródło: Copper Development Association, 2023).
4. Porównanie z katalogiem gatunków – zestawienie koloru, twardości i przybliżonej gęstości z tabelą gatunków (M63, M70, M58, tombak) pozwala zawęzić prawdopodobny skład.

Kiedy konieczna jest analiza XRF?

Analiza XRF jest konieczna zawsze wtedy, gdy potrzebna jest dokładna, procentowa wycena składu – np. przy sprzedaży dużej partii złomu lub doborze materiału pod normę techniczną. Przy sprzedaży do skupu złomu ostateczną weryfikację składu daje analizator XRF, którym dysponują profesjonalne punkty skupu metali nieżelaznych – domowe metody dają jedynie wynik orientacyjny. Aktualne stawki za poszczególne gatunki mosiądzu znajdziesz w zestawieniu aktualne ceny skupu mosiądzu za kg.

“Prawidłowa identyfikacja gatunku stopu miedzi ma kluczowe znaczenie zarówno dla doboru metody obróbki, jak i dla wyceny w skupie złomu metali nieżelaznych.” — Sieć Badawcza Łukasiewicz – Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice, 2024

Normy PN-EN określające skład i oznaczenia mosiądzu

Skład chemiczny i oznaczenia mosiądzu w Polsce regulują normy PN-EN, wśród których kluczowe znaczenie mają PN-EN 1982 dla odlewów oraz PN-EN 12164/12163 dla prętów (źródło: PKN, sklep.pkn.pl). To właśnie te dokumenty definiują dopuszczalne zakresy procentowe Cu, Zn i dodatków stopowych dla każdego gatunku handlowego dostępnego na rynku hutniczym.

Jakie normy regulują skład mosiądzu w Polsce i UE?

W Polsce i Unii Europejskiej skład mosiądzu regulują przede wszystkim cztery grupy norm, które razem pokrywają odlewy, pręty, blachy i taśmy.

• PN-EN 1982 – odlewy ze stopów miedzi, definiuje skład chemiczny stopów odlewniczych CuZn stosowanych np. w armaturze i okuciach odlewanych.
• PN-EN 12164 i PN-EN 12163 – pręty miedziane i ze stopów miedzi, odpowiednio do obróbki skrawaniem i do zastosowań ogólnych.
• PN-EN 1652 i PN-EN 1653 – blachy i taśmy z miedzi i stopów miedzi, wykorzystywane m.in. w budownictwie i przemyśle elektrotechnicznym.
• Oznaczenia europejskie (np. CuZn37) funkcjonują równolegle z polskimi symbolami (M63) w dokumentacji technicznej, katalogach hut i atestach materiałowych.

Czym różnią się oznaczenia europejskie od polskich symboli M?

Oznaczenie europejskie typu CuZn37 podaje wprost przybliżoną zawartość cynku, natomiast polski symbol M63 odnosi się do przybliżonej zawartości miedzi – obie konwencje opisują ten sam stop, tylko z odwrotnej strony proporcji. W praktyce katalogi hut i dystrybutorów podają zwykle oba oznaczenia obok siebie, żeby uniknąć pomyłek przy zamawianiu materiału.

Najczęściej zadawane pytania

Z jakich metali składa się mosiądz?

Mosiądz to stop przede wszystkim miedzi i cynku, gdzie miedź stanowi zwykle od 58% do 90% masy, a cynk resztę. W niektórych gatunkach dodaje się niewielkie ilości ołowiu, cyny, aluminium lub niklu, żeby poprawić konkretne właściwości użytkowe.

Czy mosiądz zawiera ołów?

Nie zawsze – ołów jest celowym dodatkiem tylko w gatunkach automatowych, np. CuZn39Pb3, poprawiającym skrawalność na tokarkach automatycznych. Nowoczesna armatura sanitarna wykonywana jest z mosiądzu niskoołowiowego zgodnie z wymogami RoHS (źródło: RoHS 2011/65/UE, 2011).

Ile cynku ma mosiądz M63?

Mosiądz M63 (CuZn37) zawiera 62-64% miedzi i około 37% cynku, co czyni go najpopularniejszym gatunkiem konstrukcyjnym w Polsce. Trafia na pręty, blachy, rury i armaturę – z mojego doświadczenia to gatunek najczęściej spotykany w skupach złomu.

Czym różni się mosiądz od tombaku?

Tombak to odmiana mosiądzu o zawartości miedzi powyżej 80%, dzięki czemu ma cieplejszy, bardziej złoty odcień niż standardowy mosiądz. Stosowany jest głównie w biżuterii, galanterii i monetach okolicznościowych, gdzie liczy się estetyka i barwa zbliżona do złota.

Czy mosiądz jest magnetyczny?

Nie, czysty mosiądz nie przyciąga magnesu, ponieważ ani miedź, ani cynk nie wykazują właściwości ferromagnetycznych. Reakcja na magnes świadczy zwykle o stalowym rdzeniu pokrytym cienką warstwą mosiądzu – taki test to szybki sposób na wykrycie imitacji.

Jaki mosiądz jest najtwardszy?

Najtwardsze są mosiądze dwufazowe o wysokiej zawartości cynku, zbliżonej do 40-42%, np. M58, choć powyżej ok. 45% Zn stop staje się kruchy i traci przydatność techniczną. Twardość rośnie więc wraz z udziałem cynku tylko do pewnej granicy, a dalej pogarsza się plastyczność.

Czy mosiądz to to samo co brąz?

Nie. Mosiądz to stop miedzi z cynkiem, a brąz to stop miedzi z cyną, aluminium lub krzemem. Różnią się kolorem, twardością i odpornością na ścieranie – brąz jest zwykle twardszy, mosiądz łatwiej się obrabia.

Ile procent cynku ma mosiądz jubilerski?

Mosiądz jubilerski (tombak) zawiera zwykle 10-20% cynku, co odpowiada 80-90% udziału miedzi i daje ciepłą, zbliżoną do złota barwę. Taki skład ceni się w biżuterii kostiumowej właśnie za estetykę, a nie za parametry wytrzymałościowe.

Źródła i literatura

1. PN-EN 1982:2017 – Miedź i stopy miedzi. Odlewy, Polski Komitet Normalizacyjny, 2017.
2. PN-EN 12164/12163 – Miedź i stopy miedzi. Pręty, Polski Komitet Normalizacyjny, 2016.
3. Dyrektywa RoHS 2011/65/UE, EUR-Lex, 2011.
4. Copper Development Association – Brass alloys data, copper.org, 2023.
5. Sieć Badawcza Łukasiewicz – Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice, 2024.

Krzysztof Lis

Specjalista obróbki i łączenia metali nieżelaznych z ponad dwudziestoletnią praktyką warsztatową. Na co dzień pracuje z miedzią, mosiądzem, brązem i aluminium – lutuje, spawa, szlifuje i patynuje, a przy okazji uczy, jak odróżnić jeden stop od drugiego. W Poradniku Metali opisuje sprawdzone metody obróbki, łączenia i konserwacji metali kolorowych – dokładnie tak, jak robi to we własnym warsztacie. Wyznaje zasadę, że dobrą robotę poznaje się po detalu i po tym, jak metal starzeje się z godnością.