Historia cyny – od brązu i naczyń cynowych po współczesne luty

Czym jest cyna i dlaczego towarzyszy człowiekowi od 5000 lat

Cyna (Sn, liczba atomowa 50) to miękki, srebrzystobiały metal o wyjątkowo niskiej temperaturze topnienia – zaledwie 232°C, czyli o ponad 800 stopni mniej niż żelazo. Ta jedna właściwość zdecydowała o karierze cyny w historii: metal dający się roztopić na zwykłym ognisku, a potem łatwo odlewać w formy, musiał trafić w ręce rzemieślników znacznie wcześniej niż stal czy tytan. Cyna prawie nigdy nie występuje w przyrodzie w postaci czystej – głównym źródłem jest ruda kasyterytu (SnO2), ciężki, ciemny minerał, który starożytni górnicy potrafili wypłukiwać z piasku rzecznego metodą grawitacyjną, podobnie jak złoto.

Pierwsze ślady celowej obróbki cyny datuje się na około 3000 r. p.n.e. na Bliskim Wschodzie, choć pojedyncze przedmioty cynowe znajdowane są też w warstwach nieco starszych. W mojej pracy przy identyfikacji metali u klientów skupu złomu regularnie tłumaczę, że cyna nigdy nie była tak pospolita jak miedź – złoża kasyterytu są rozproszone i stosunkowo rzadkie, co w starożytności winduje jej wartość handlową do poziomu zbliżonego do srebra.

Jakie są podstawowe właściwości fizyczne cyny?

Cyna topi się w 232°C, ma gęstość 7,3 g/cm3 i charakterystyczną cechę zwaną „krzykiem cyny” – zgięty pręt wydaje trzeszczący dźwięk na skutek tarcia kryształów. Poniżej podaję zestawienie cech, które odróżniają ją od metali, z którymi bywa mylona:

• Temperatura topnienia 232°C – jedna z najniższych wśród metali technicznych, niższa niż ołów (327°C) czy cynk (420°C).
• Miękkość i plastyczność – cynę można walcować na cienką folię bez pękania, stąd popularność staniolu przed erą aluminium.
• Odporność na korozję atmosferyczną – tworzy szczelną warstwę tlenku, dzięki czemu nie „rdzewieje” jak żelazo.
• Nietoksyczność w formie metalicznej – w przeciwieństwie do ołowiu, czysta cyna jest bezpieczna w kontakcie z żywnością.
• Niska twardość w stanie czystym – dlatego niemal zawsze stosuje się ją w stopach, a nie jako metal samodzielny.

Skąd pozyskiwano cynę w starożytności?

Głównym źródłem był kasyteryt wydobywany metodą płukania z osadów rzecznych, a później także z żył skalnych w kopalniach. Region Kornwalii w dzisiejszej Anglii oraz obszar Badachszanu w Afganistanie należały do najstarszych udokumentowanych źródeł tego surowca, a szczegółowo opisuję te szlaki w dalszej części tekstu poświęconej handlowi epoki brązu.

Epoka brązu – przełomowe odkrycie stopu miedzi z cyną

Brąz cynowy to stop miedzi z dodatkiem cyny, zwykle w proporcji około 90% miedzi do 10% cyny, i to właśnie ten skład dał nazwę całej epoce historycznej. Odkrycie technologii datuje się na około 3300 r. p.n.e., a jego skutki okazały się na tyle doniosłe, że archeolodzy dzielą pradzieje ludzkości na epokę kamienia, brązu i żelaza właśnie ze względu na ten jeden stop. Dodatek zaledwie kilkunastu procent cyny do miękkiej, plastycznej miedzi radykalnie zmienia właściwości metalu – powstaje materiał twardszy, bardziej odporny na ścieranie i znacznie lepiej nadający się na ostrza.

„Wprowadzenie brązu cynowego około 3300 roku p.n.e. było jednym z najważniejszych przełomów technologicznych starożytności – stop okazał się twardszy i trwalszy od czystej miedzi, co odmieniło produkcję broni, narzędzi rolniczych i biżuterii na całym kontynencie eurazjatyckim.” — British Museum, kolekcje epoki brązu, 2023

Z mojej praktyki przy analizie starych odlewów wynika, że proporcje cyny w historycznym brązie wcale nie były stałe – wahały się od 5% do nawet 20%, w zależności od przeznaczenia przedmiotu. Do dzwonów dodawano więcej cyny, bo to poprawiało brzmienie, a do broni sięcznej mniej, bo nadmiar cyny czyni stop kruchym.

Skąd starożytni czerpali cynę – szlaki handlowe z Kornwalii i Afganistanu?

Fenicjanie prowadzili handel cyną wzdłuż wybrzeży Atlantyku już około 1000 r. p.n.e., docierając aż po Wyspy Brytyjskie po surowiec z Kornwalii. Równolegle cywilizacje Mezopotamii zaopatrywały się w cynę ze złóż w rejonie Badachszanu na terenie dzisiejszego Afganistanu, oddalonego o tysiące kilometrów od doliny Eufratu i Tygrysu.

• Kornwalia (dzisiejsza Anglia) – jedno z najstarszych znanych europejskich źródeł kasyterytu, eksploatowane przez pokolenia górników.
• Badachszan (Afganistan) – zaopatrywał w cynę cywilizacje Mezopotamii już w III tysiącleciu p.n.e.
• Szlaki fenickie wzdłuż Atlantyku – jeden z pierwszych udokumentowanych przykładów dalekosiężnego handlu surowcowego.
• Brak lokalnych złóż w rejonie śródziemnomorskim – regiony bogate w miedź, jak Cypr, niemal zawsze musiały importować cynę z zewnątrz.

Obserwuję w publikacjach archeologicznych powtarzający się wniosek: szlaki cyny należą do pierwszych przykładów globalnej sieci handlu surowcami, wyprzedzając o tysiąclecia współczesne łańcuchy dostaw.

Dlaczego brąz cynowy zastąpił miedź w narzędziach i broni?

Czysta miedź jest zbyt miękka, by utrzymać ostrą krawędź przez dłuższy czas – narzędzie tępi się już po kilkudziesięciu uderzeniach. Dodanie cyny podnosi twardość stopu i jednocześnie poprawia odporność na korozję, co wydłuża żywotność narzędzia rolniczego czy grotu włóczni wielokrotnie w porównaniu z odpowiednikiem miedzianym. Więcej o samych właściwościach tego stopu piszę w osobnym materiale o tym, czym jest brąz cynowy i jego właściwości, gdzie rozkładam proporcje składników na czynniki pierwsze.

Cyna w średniowieczu i renesansie – naczynia cynowe (pewter)

Pewter to stop cyny z domieszką miedzi, antymonu lub bizmutu, a w dawnych recepturach – także ołowiu, stosowany od średniowiecza do wyrobu talerzy, dzbanów i kufli. Naczynia cynowe stały się w Europie popularną, znacznie tańszą alternatywą dla srebrnej zastawy, dzięki czemu mieszczańskie domy mogły sobie pozwolić na elegancki stół bez wydawania fortuny na kruszec.

W Anglii i Niemczech wytwarzanie pewter regulowały gildie rzemieślnicze już od XIV wieku, które narzucały cynownikom obowiązek stemplowania wyrobów własnym znakiem. Dzięki temu dzisiejsi kolekcjonerzy i muzealnicy mogą z dużą precyzją datować przedmioty sprzed kilkuset lat.

Jak rozpoznać zabytkowe naczynia cynowe i ich znaki cechowe?

Autentyczny, stary pewter rozpoznaje się po matowym, szaroniebieskim odcieniu powierzchni oraz po odciśniętych na spodzie znakach probierczych (touch marks) – miniaturowych symbolach identyfikujących wytwórcę lub cech rzemieślniczy. Poniżej zebrałem cechy, na które zwracam uwagę przy ocenie takich przedmiotów w praktyce kolekcjonerskiej:

1. Sprawdź spód naczynia pod kątem stempla probierczego – symbolu, inicjałów lub daty odciśniętej w metalu.
2. Oceń kolor powierzchni – autentyczny stary pewter ma matowy, chłodny odcień szaroniebieski, a nie błyszczący srebrny połysk.
3. Zważ przedmiot w dłoni – pewter jest zauważalnie lżejszy od porównywalnego naczynia srebrnego.
4. Poszukaj śladów ręcznego odlewu i toczenia – drobne nierówności świadczą o rzemieślniczym, nie przemysłowym pochodzeniu.
5. Porównaj znak z katalogami cechów gildyjnych – wiele muzeów, w tym British Museum, publikuje bazy touch marks online.

Jeśli na co dzień zajmujesz się szerzej pojętą identyfikacją metali w domu, warto też zapoznać się z ogólną metodą, jak identyfikacja metali nieżelaznych w domu pozwala odróżnić pewter od aluminium czy stopów cynku – różnice w gęstości i dźwięku przy stukaniu są tu bardzo wyraźne.

Czy dawne stopy cyny z ołowiem stanowiły zagrożenie zdrowotne?

Tak – do XVIII wieku wiele naczyń pewter zawierało znaczne ilości ołowiu, co przy kontakcie z kwaśnymi napojami mogło prowadzić do przewlekłego zatrucia. Kwaśne płyny, takie jak piwo, wino czy cydr, przechowywane w takich naczyniach przez dłuższy czas wymywały ołów ze stopu do napoju.

„Według historycznych badań metaloznawczych dawny pewter mógł zawierać nawet do 30% ołowiu, a historycy medycyny wiążą powszechne użycie takiej zastawy z przypadkami przewlekłych zatruć w dawnej Europie – dokładny udział tego czynnika w statystykach zdrowotnych epoki pozostaje jednak przedmiotem dyskusji badaczy.” — historyczne badania metaloznawcze pewter

• Współczesny pewter, produkowany od XIX wieku, jest wolny od ołowiu i bezpieczny w kontakcie z żywnością.
• Starych, antycznych naczyń cynowych nie należy używać do przechowywania jedzenia bez wcześniejszej weryfikacji składu, najlepiej badaniem XRF.
• Nie każdy zabytkowy pewter zawiera ołów – zależy to od okresu produkcji i konkretnego wytwórcy, więc generalizowanie bywa mylące.
• Objawy przewlekłego narażenia na ołów bywają niespecyficzne, dlatego przy podejrzeniu kontaktu warto skonsultować się z lekarzem.

Ta część tekstu ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem lub toksykologiem – przy realnym podejrzeniu narażenia na ołów właściwym krokiem jest badanie poziomu ołowiu we krwi, a nie samodzielna ocena na oko.

Cyna w rewolucji przemysłowej – puszki konserwowe i blacha biała

Blacha biała to cienka stal pokryta warstwą cyny nakładaną metodą elektrolityczną lub ogniową, która chroni podłoże przed korozją, pozostając jednocześnie bezpieczna w kontakcie z żywnością. Pierwsze puszki konserwowe pokryte cyną pojawiły się na początku XIX wieku – patent na metodę konserwowania żywności w metalowych pojemnikach przypisuje się Peterowi Durandowi z 1810 roku, co otworzyło drogę do masowej produkcji trwałej żywności.

Czym jest blacha biała i jak się ją wytwarza?

Blacha biała powstaje przez naniesienie cienkiej, równomiernej warstwy cyny na powierzchnię stali walcowanej na zimno, najczęściej metodą elektrolityczną w kąpieli zawierającej związki cyny. Warstwa ta bywa niezwykle cienka – liczona w mikrometrach – ale skutecznie odcina stal od tlenu i wilgoci, eliminując ryzyko korozji od wewnątrz puszki.

• Metoda elektrolityczna – najczęściej stosowana obecnie, daje precyzyjną, cienką i jednolitą warstwę cyny.
• Metoda ogniowa (hot-dip) – starsza technika, wciąż stosowana w niszowych zastosowaniach przemysłowych.
• Cyna jest nietoksyczna w kontakcie z żywnością, w przeciwieństwie do niepowlekanej stali, która szybko koroduje pod wpływem kwasów z konserw.
• Blacha biała nadal dominuje w opakowaniach konserw mięsnych i rybnych, mimo rosnącej konkurencji aluminium w napojach.

Jak wynalazek puszki konserwowej zmienił przemysł spożywczy?

Rozwój przemysłu konserwowego w XIX i XX wieku wielokrotnie zwiększył globalny popyt na cynę, bo każda puszka wymagała choćby śladowej ilości tego metalu na powłokę ochronną. Możliwość długiego przechowywania żywności bez lodówki – miesiącami, a nawet latami – odmieniła logistykę wypraw wojskowych, żeglugi i później handlu detalicznego na masową skalę.

Zaraza cynowa – dlaczego napoleońska armia straciła guziki mundurów

Zaraza cynowa (tin pest) to przemiana alotropowa cyny białej (beta) w cynę szarą (alfa), zachodząca w temperaturach poniżej około 13°C, podczas której zwarty metal rozpada się w kruchą, proszkowatą masę. Zjawisko fizyczne jest w pełni realne i udokumentowane metaloznawczo, choć popularna anegdota łącząca je z konkretnym wydarzeniem historycznym bywa mocno upraszczana.

Na czym polega przemiana alotropowa cyny?

Cyna biała ma zwartą strukturę krystaliczną typową dla metalu, natomiast cyna szara przyjmuje strukturę zbliżoną do półprzewodnika, o zupełnie innej gęstości. Przejście między tymi formami przy niskiej temperaturze powoduje naprężenia wewnętrzne, które rozsadzają przedmiot od środka.

• Próg przemiany to temperatura około 13°C, choć proces przyspiesza dopiero wyraźnie poniżej zera.
• Efektem końcowym jest szara, sypka masa pozbawiona wytrzymałości mechanicznej pierwotnego przedmiotu.
• Dodatek bizmutu lub antymonu do stopu cyny skutecznie hamuje tę przemianę, dlatego nowoczesne stopy techniczne rzadko na nią cierpią.
• Zjawisko bywa problemem w elektronice kosmicznej i wojskowej pracującej w bardzo niskich temperaturach, gdzie liczy się każdy detal metaloznawczy.

Legenda o guzikach Napoleona – fakt czy mit?

To zależy, jak mocnej wersji tej historii słuchamy – fizyczne zjawisko zarazy cynowej jest potwierdzone, ale bezpośredni związek z konkretną katastrofą mundurów podczas odwrotu spod Moskwy w 1812 roku historycy traktują jako częściowo legendarny. Nie ma twardych dowodów, że to właśnie rozpad cynowych guzików pozbawił żołnierzy Napoleona odzieży w mrozie – ta wersja wydarzeń funkcjonuje raczej jako poglądowa anegdota niż potwierdzony fakt naukowy.

Z praktyki inżynierskiej wiem, że warto tę historię traktować z przymrużeniem oka, ale samo zjawisko – owszem, jest realnym wyzwaniem konstrukcyjnym, które projektanci elektroniki muszą uwzględniać do dziś.

Współczesne stopy lutownicze – od cyny-ołowiu do lutów bezołowiowych

Cyna stanowi 90-99% masy większości współczesnych stopów lutowniczych, co czyni ją absolutnym rdzeniem przemysłu elektronicznego, mimo że w nazwach stopów częściej pojawiają się dodatki takie jak srebro czy miedź. Klasyczny lut elektroniczny Sn63/Pb37, czyli 63% cyny i 37% ołowiu, topi się w eutektycznej temperaturze 183°C i przez dekady był standardem w warsztatach i fabrykach na całym świecie.

Jak dobrać stop lutowniczy do zastosowania?

Wybór zależy od tego, czy pracujesz hobbystycznie, czy produkujesz elektronikę na rynek unijny objęty dyrektywą RoHS. Z praktyki warsztatowej wynika, że luty bezołowiowe, na przykład SAC305 (cyna, srebro, miedź), są trudniejsze w pracy – mają mniejszą zwilżalność, dają bardziej matowe spoiny i wymagają wyższej temperatury grota lutownicy.

Parametr	Sn63/Pb37 (cynowo-ołowiowy)	SAC305 (bezołowiowy)
Skład	63% Sn, 37% Pb	96,5% Sn, 3% Ag, 0,5% Cu
Temperatura topnienia	183°C (eutektyczna)	ok. 217-220°C
Zwilżalność	bardzo dobra, spoina błyszcząca	gorsza, spoina częściej matowa
Zgodność z RoHS	nie	tak
Typowe zastosowanie	hobby, naprawy serwisowe	produkcja seryjna elektroniki UE

Jeśli zastanawiasz się nad praktyczną stroną tematu, w osobnym poradniku opisuję krok po kroku, jak bezpiecznie lutować cyną z ołowiem – łącznie z wentylacją stanowiska i higieną pracy, bo opary topnika i ołowiu nie są obojętne dla zdrowia.

Jak dyrektywa RoHS wpłynęła na wycofanie ołowiu z elektroniki?

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/65/UE (RoHS), poprzedzona wcześniejszą wersją 2002/95/WE, ograniczyła stosowanie ołowiu w sprzęcie elektronicznym sprzedawanym na terenie Unii Europejskiej od 2006 roku (źródło: Dyrektywa 2011/65/UE, 2011). Wymusiła to na całym przemyśle przejście na luty bezołowiowe i zmianę profili temperaturowych lutowania w liniach produkcyjnych.

„Ograniczenie stosowania ołowiu i innych substancji niebezpiecznych w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym ma na celu ochronę zdrowia ludzkiego oraz środowiska, w tym prawidłowe odzyskiwanie i unieszkodliwianie odpadów.” — Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej, Dyrektywa 2011/65/UE, 2011

• Wyjątki od RoHS obejmują m.in. sprzęt wojskowy, medyczny wysokiego ryzyka i niektóre aplikacje lotnicze, gdzie niezawodność lutu bywa krytyczna.
• Hobbyści i serwisanci elektroniki wciąż mogą legalnie kupować i stosować luty ołowiowe do napraw poza produkcją seryjną.
• Przejście na SAC305 i podobne stopy wymusiło modernizację pieców rozpływowych w fabrykach ze względu na wyższą temperaturę procesu.
• RoHS to akt odrębny od rozporządzenia REACH, które reguluje chemikalia znacznie szerzej niż tylko elektronikę.

Gdzie dziś wydobywa się cynę – najwięksi producenci na świecie

Chiny, Indonezja i Birma (Myanmar) odpowiadają dziś za większość światowego wydobycia cyny, a globalny rynek tego metalu pozostaje wyraźnie skoncentrowany geograficznie (źródło: US Geological Survey, dane branżowe 2024). Polska nie posiada własnych złóż cyny – cały surowiec trafiający do krajowego przemysłu pochodzi z importu oraz z recyklingu złomu.

Które kraje dominują w wydobyciu cyny?

Indonezja jest jednym z głównych eksporterów cyny rafinowanej na świecie, głównie dzięki złożom na wyspach Bangka i Belitung, gdzie wydobycie prowadzi się od pokoleń. Peru i Boliwia to z kolei istotni producenci w Ameryce Południowej, z długą tradycją górnictwa cyny sięgającą epoki kolonialnej.

Region	Charakterystyka wydobycia
Chiny	największy globalny producent i konsument cyny, silny przemysł przetwórczy
Indonezja (Bangka, Belitung)	kluczowy eksporter cyny rafinowanej
Birma (Myanmar)	rosnące znaczenie w ostatniej dekadzie
Peru	długa tradycja górnicza, duże kopalnie podziemne
Boliwia	historyczne zagłębie górnicze od czasów kolonialnych

Jak kształtują się ceny cyny na giełdzie LME?

Ceny cyny notowane są przede wszystkim na London Metal Exchange (LME) i podlegają dużym wahaniom sezonowym oraz koniunkturalnym, zależnym od popytu przemysłu elektronicznego. Nie podaję tu konkretnej aktualnej kwoty za tonę, bo notowania zmieniają się z dnia na dzień – jeśli potrzebujesz bieżącej wyceny, sprawdź aktualny kurs bezpośrednio na stronie giełdy, zanim podejmiesz decyzję handlową.

Czy cyna jest metalem deficytowym – perspektywy na przyszłość

Nie w sensie natychmiastowego wyczerpania – cyna należy do metali o relatywnie ograniczonych, ale dobrze rozpoznanych geologicznie zasobach, choć presja popytu systematycznie rośnie. Rosnące zapotrzebowanie na elektronikę i luty bezołowiowe napędza globalne zużycie cyny szybciej niż w poprzednich dekadach, a analitycy rynków metali wymieniają ją wśród tzw. metali krytycznych dla transformacji technologicznej.

Jakie są globalne zasoby cyny na świecie?

Zasoby geologiczne cyny są dobrze zmapowane w porównaniu z wieloma innymi metalami przemysłowymi, co daje branży pewien komfort planowania długoterminowego. Mimo to koncentracja złóż w kilku krajach azjatyckich i południowoamerykańskich sprawia, że rynek bywa wrażliwy na lokalne zawirowania polityczne czy przerwy w wydobyciu.

• Cyna jest klasyfikowana przez wielu analityków jako metal istotny dla transformacji technologicznej, głównie ze względu na rolę w lutach elektronicznych.
• Koncentracja geograficzna złóż w kilku krajach zwiększa ryzyko wahań podaży przy zaburzeniach politycznych lub logistycznych.
• Recykling częściowo równoważy presję na nowe wydobycie, choć nie eliminuje jej całkowicie.
• International Tin Association monitoruje globalne trendy podaży i popytu, publikując regularne raporty branżowe.

Dlaczego recykling cyny ma znaczenie gospodarcze?

Recykling cyny z elektroniki i blachy białej pozwala odzyskać metal bez konieczności otwierania nowych kopalni, co obniża koszty i skraca łańcuch dostaw. Z praktyki skupu złomu wiem, że elementy lutownicze, stare naczynia cynowe i płyty elektroniczne mają realną wartość odzysku – warto je oddawać do wyspecjalizowanego skupu, a nie wyrzucać razem z odpadami zmieszanymi. Więcej o tym, co konkretnie opłaca się oddać, znajdziesz w tekście o tym, jak działa skup złomu metali kolorowych – co się opłaca oddać, a jeśli nie masz pewności, z jakim metalem masz do czynienia, pomocny bywa też materiał o tym, jak rozpoznać mosiądz M63 wśród innych stopów miedzi – w praktyce cyna, mosiądz i brąz trafiają do tego samego kosza sortowniczego znacznie częściej, niż mogłoby się wydawać.

Najczęściej zadawane pytania

Czy cyna rdzewieje?

Nie w sensie klasycznej rdzy, ponieważ cyna nie zawiera żelaza. Tworzy jednak cienką warstwę tlenku ochronnego na powierzchni, a w niskich temperaturach – poniżej około 13°C – może ulec tak zwanej zarazie cynowej, przechodząc w kruchą, szarą postać opisaną wyżej.

Czym różni się cyna od cynku?

To dwa różne pierwiastki chemiczne o odmiennych właściwościach, mylone głównie ze względu na podobnie brzmiącą nazwę. Cyna (Sn) ma niższą temperaturę topnienia i jest stosowana głównie w lutach oraz brązie, natomiast cynk (Zn) służy przede wszystkim do ocynkowania stali i produkcji mosiądzu.

Czy zabytkowe naczynia cynowe są bezpieczne do przechowywania żywności?

Nie zawsze – dawny pewter mógł zawierać nawet do 30% ołowiu, w zależności od okresu i wytwórcy. Bez potwierdzenia składu, na przykład badaniem XRF, starych naczyń nie warto używać do bezpośredniego kontaktu z jedzeniem i napojami, zwłaszcza kwaśnymi.

Dlaczego cynę mieszano z miedzią w epoce brązu?

Dodatek 5-20% cyny znacząco zwiększał twardość i odporność na korozję w porównaniu do czystej miedzi. Umożliwiało to produkcję trwalszych narzędzi rolniczych, broni i biżuterii, co ostatecznie dało nazwę całej epoce brązu w archeologii.

Co to jest zaraza cynowa?

To przemiana alotropowa cyny zachodząca w temperaturach poniżej około 13°C, podczas której metal traci spójność i rozpada się w proszkowatą, kruchą masę. Zjawisko można skutecznie zahamować dodatkiem bizmutu lub antymonu do stopu, dlatego nowoczesne stopy techniczne rzadko go doświadczają.

Czy luty ołowiowe są nadal legalne w Polsce?

Tak, do zastosowań hobbystycznych i serwisowych poza produkcją seryjną objętą dyrektywą RoHS. W produkcji elektroniki komercyjnej na rynek unijny dominują dziś luty bezołowiowe, takie jak SAC305, zgodnie z wymogami wprowadzonymi od 2006 roku.

Skąd pochodzi dziś cyna używana w przemyśle?

Głównie z Chin, Indonezji i Birmy, a w mniejszym stopniu z Peru i Boliwii. Polska nie posiada własnych złóż cyny i opiera się w całości na imporcie oraz na recyklingu złomu cynowego pochodzącego z elektroniki i wyrobów użytkowych.

Ile cyny zawiera typowy lut elektroniczny?

Zależy od typu stopu – klasyczny Sn63/Pb37 zawiera 63% cyny, a bezołowiowy SAC305 aż 96,5% cyny uzupełnionej srebrem i miedzią. W obu przypadkach cyna pozostaje głównym składnikiem odpowiedzialnym za zwilżalność i przewodność spoiny.

Źródła i literatura

1. US Geological Survey – Tin Statistics and Information, 2024.
2. Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej – Dyrektywa 2011/65/UE (RoHS), 2011.
3. International Tin Association – dane o globalnym wydobyciu i zastosowaniach cyny, 2024.
4. British Museum – kolekcje epoki brązu, 2023.
5. Historyczne badania metaloznawcze dotyczące składu pewter i zawartości ołowiu w dawnych stopach cynowych.