Dlaczego lut cynowy nie trzyma? Przyczyny słabego zwilżania i zimnych lutów

Czym jest zwilżanie lutownicze i dlaczego decyduje o jakości połączenia?

Zwilżanie lutownicze to proces, w którym roztopiona cyna rozpływa się po powierzchni metalu i tworzy z nim cienką warstwę dyfuzyjną (intermetal), a nie tylko przykleja się mechanicznie jak kropla kleju. Dobre zwilżenie cechuje kąt rozpływu poniżej ok. 30 stopni i gładka, błyszcząca spoina bez wgłębień. Bez tego etapu lut cynowy – nawet Sn60Pb40 czy SnAgCu – nie zapewni trwałego połączenia mechanicznego ani przewodności elektrycznej (źródło: PN-EN ISO 9453:2020, Instytut Spawalnictwa w Gliwicach, 2023).

W praktyce redakcyjnej i warsztatowej najczęściej spotykam jeden błąd: ocenę jakości lutu „na oko”, po samym błysku powierzchni. Błyszcząca kulka wcale nie oznacza, że doszło do zwilżenia – może to być po prostu stopiona cyna, która zastygła na tlenkach, nie tworząc żadnego wiązania z podłożem. Prawdziwe zwilżenie rozpoznaje się po kształcie: lut powinien „wchodzić” w spoinę i tworzyć wklęsły, cienki kołnierz wokół przewodu, a nie okrągłą, wypukłą kroplę.

Po czym poznać dobre zwilżenie lutu?

Dobre zwilżenie poznajesz po trzech cechach jednocześnie: lut rozlewa się cienką, równą warstwą, powierzchnia jest gładka i lśniąca, a krawędź spoiny łagodnie „wtapia się” w metal zamiast tworzyć ostry, kulisty brzeg. Jeśli po ostygnięciu spoina wygląda jak matowa kropka osadzona na wierzchu, zwilżenie się nie udało.

• Kąt rozpływu poniżej 30 stopni – lut rozciąga się cienką warstwą na całej łączonej powierzchni.
• Brak widocznych pęcherzyków, wgłębień i szarej, ziarnistej faktury na spoinie.
• Lut wnika w szczelinę kapilarną między rurą a złączką (typowe dla instalacji miedzianych).
• Kolor spoiny jednolity – bez przebarwień świadczących o przegrzaniu topnika.

Dlaczego miedź zwilża się łatwiej niż mosiądz lub stal ocynkowana?

Miedź w stanie czystym tworzy stosunkowo cienką i łatwą do usunięcia warstwę tlenku miedzi(I), dlatego przy odrobinie topnika zwilża się szybko i przewidywalnie. Mosiądz, jako stop miedzi z cynkiem, ma bardziej złożoną powierzchnię tlenkową, a cynk odparowujący przy wyższych temperaturach dodatkowo zaburza rozpływ cyny. Stal ocynkowana wymaga z kolei topnika kwasowego, bo standardowa kalafonia elektroniczna nie poradzi sobie z warstwą cynku i tlenków żelaza. Dlatego przy przechodzeniu z lutowania miedzi na mosiądz M63 – skład i właściwości warto zmienić zarówno topnik, jak i temperaturę pracy grota.

Dlaczego lut cynowy nie trzyma się na metalu? Najczęstsze przyczyny

Lut cynowy najczęściej nie trzyma się z pięciu powodów: utleniona lub zabrudzona powierzchnia, brak albo zły dobór topnika, niewłaściwa temperatura grota, niedopasowanie stopu do materiału bazowego oraz zbyt mała moc lutownicy względem masy łączonych elementów. W praktyce warsztatowej te przyczyny rzadko występują pojedynczo – zwykle nakładają się na siebie.

Zabrudzona lub utleniona powierzchnia lutowanego metalu

Przewód miedziany leżący kilka miesięcy w warsztacie pokrywa się cienką warstwą tlenku miedzi(I), a czasem i tlenku miedzi(II) – obie formy blokują dyfuzję cyny w głąb metalu. Z mojej praktyki wynika, że to najczęstsza przyczyna reklamacji „lut nie trzyma” zgłaszanych przez osoby robiące pierwszą instalację samodzielnie. Wystarczy dotyk tłustymi palcami albo kurz osiadły na złączce, by kąt zwilżenia skoczył z 20 do ponad 90 stopni.

• Tlenek miedzi(I) i (II) – powstaje już po kilku tygodniach kontaktu z powietrzem, widoczny jako matowienie koloru.
• Tłuszcz z odcisków palców – obniża napięcie powierzchniowe cyny i blokuje jej rozpływ.
• Pozostałości starego topnika – zwęglona kalafonia działa jak warstwa izolacyjna, nie jak aktywator.
• Pył i opiłki po cięciu rury – mechanicznie oddzielają lut od czystego metalu.

Brak lub niewłaściwy dobór topnika (flux)

Topnik usuwa tlenki z powierzchni metalu i utrzymuje ją w stanie czystym przez czas trwania lutowania – bez niego nawet idealnie wyczyszczona miedź zdąży się utlenić ponownie, zanim dotknie jej cyna. Kalafonia, czyli tradycyjny topnik elektroniczny, działa dobrze na czystej miedzi w niskich temperaturach, ale jest zbyt łagodna dla mosiądzu, stali ocynkowanej czy mocno utlenionych złączek hydraulicznych. Tam potrzebny jest topnik aktywniejszy, zwykle na bazie chlorku cynku lub kwasu lutowniczego (źródło: IPC J-STD-004, 2018).

Jaka temperatura grota lutownicy jest właściwa?

Optymalna temperatura grota to zwykle 30-50 stopni C powyżej temperatury topnienia użytego stopu – dla Sn60Pb40 oznacza to ok. 220-260 stopni C, dla stopów SAC ok. 260-320 stopni C. Zbyt niska temperatura nie stopi w pełni stopu i nie da energii potrzebnej do dyfuzji, zbyt wysoka szybko utlenia oczyszczoną powierzchnię i „wypala” topnik, zanim lut zdąży spłynąć.

• Zbyt niska temperatura grota – lut się nie rozlewa, tworzy matową kulkę, typowy zimny lut.
• Zbyt wysoka temperatura – topnik odparowuje w ułamku sekundy, powierzchnia utlenia się ponownie.
• Niedopasowana moc lutownicy – grubszy przewód „wychładza” grot szybciej, niż ten zdąża go dogrzać.
• Zbyt krótki czas kontaktu grota z elementem – metal bazowy nie osiąga temperatury potrzebnej do zwilżenia.

Zły dobór stopu lutowniczego do łączonych materiałów

Próba lutowania miękką cyną elementów ocynkowanych bez topnika kwasowego kończy się niemal zawsze tym samym – lut zwija się w kulki i spływa po powierzchni, bo cynk pokrywający stal wymaga agresywniejszego usuwania tlenków niż kalafonia. Podobny problem pojawia się przy łączeniu mosiądzu M63 elementami cynowymi przeznaczonymi do elektroniki – stop dobrze zwilża miedź, ale słabiej radzi sobie z wysoką zawartością cynku w stopie. Dobór stopu musi uwzględniać nie tylko temperaturę topnienia, ale i chemię powierzchni metalu bazowego.

Wilgoć, tłuszcz i zanieczyszczenia z powietrza na grocie

Grot lutownicy pracujący bez regularnego czyszczenia gąbką lub wiórkami mosiężnymi gromadzi warstwę zwęglonego topnika i tlenków cyny, która z czasem przestaje przewodzić ciepło skutecznie. W pomieszczeniach o podwyższonej wilgotności – piwnice, garaże bez ogrzewania – kondensacja pary wodnej na zimnym metalu tuż przed lutowaniem dodatkowo obniża jakość zwilżenia. To zjawisko rzadko brane pod uwagę przez początkujących, a w mojej praktyce odpowiada za sporą część „niewyjaśnionych” zimnych lutów zgłaszanych zimą.

Czym jest „zimny lut” i jak go rozpoznać?

Zimny lut to połączenie, w którym metal zastygł, zanim doszło do pełnej dyfuzji między cyną a podłożem – efektem jest spoina osłabiona strukturalnie i elektrycznie, mimo że z daleka może wyglądać na gotową. Najczęstszą przyczyną jest poruszenie elementu w fazie krzepnięcia lub zbyt krótki czas grzania (źródło: Instytut Spawalnictwa w Gliwicach, materiały szkoleniowe, 2023).

Jak wygląda zimny lut? Objawy – matowa, ziarnista powierzchnia i pęknięcia

Zimny lut rozpoznajesz po chropowatej, matowej lub ziarnistej fakturze zamiast gładkiego, lekko wypukłego „kopczyka” z metalicznym połyskiem. Czasem widać drobne pęknięcia promieniście rozchodzące się od środka spoiny albo przebarwienia świadczące o nierównomiernym stygnięciu.

• Matowa, szarawa powierzchnia zamiast srebrzystego połysku świeżej cyny.
• Ziarnista, chropowata struktura widoczna nawet gołym okiem lub pod lupą 5x.
• Mikropęknięcia na obwodzie spoiny – efekt ruchu elementu podczas krzepnięcia.
• Spoina „kulista”, osadzona na wierzchu przewodu zamiast wtopiona w jego kontur.

Dlaczego zimny lut prowadzi do przerw w obwodzie lub nieszczelności?

Osłabiona struktura krystaliczna zimnego lutu ma gorszą przewodność elektryczną i mniejszą wytrzymałość mechaniczną niż prawidłowo zwilżona spoina, dlatego z czasem pęka pod wpływem wibracji, zmian temperatury czy naprężeń instalacyjnych. W elektronice objawia się to przerywanym stykiem, który ujawnia się dopiero po tygodniach eksploatacji, a w hydraulice – powolnym przeciekiem w miejscu, które przy montażu wyglądało na szczelne. Dlatego każde podejrzenie zimnego lutu na instalacji wodnej czy gazowej warto skorygować od razu, zamiast czekać na awarię.

„Zimny lut to nie tylko defekt estetyczny – to strukturalnie osłabione połączenie, w którym nie doszło do pełnej dyfuzji cyny z metalem bazowym, co bezpośrednio przekłada się na trwałość i przewodność spoiny.” — Instytut Spawalnictwa w Gliwicach, materiały szkoleniowe dot. lutowania miękkiego, 2023

Lut ołowiowy Sn60Pb40 a bezołowiowy SnAgCu – czym różni się lutowalność?

Sn60Pb40 topi się w wąskim zakresie ok. 183-190 stopni C i jest zauważalnie bardziej wybaczający dla początkujących niż stopy bezołowiowe SAC, które wymagają temperatur ok. 217-227 stopni C i bardziej rygorystycznej czystości powierzchni (źródło: PN-EN ISO 9453:2020). Różnica w lutowalności wynika głównie z węższego zakresu plastycznego cyny-ołowiu, który daje więcej czasu na korektę pozycji elementu przed pełnym zastygnięciem.

Jaka jest temperatura topnienia i zakres plastyczny obu stopów?

Sn60Pb40 jest niemal eutektyczny, więc przechodzi ze stanu ciekłego w stały w bardzo krótkim przedziale temperatur, co ułatwia uzyskanie gładkiej spoiny nawet przy niewielkim doświadczeniu. Stopy SAC (cyna-srebro-miedź) mają szerszy zakres plastyczny między likwidusem a solidusem, przez co dłużej pozostają w stanie „półpłynnym” – element poruszony w tej fazie z dużo większym prawdopodobieństwem da w efekcie zimny lut.

Parametr	Sn60Pb40	SnAgCu (SAC)
Temperatura topnienia	ok. 183-190°C	ok. 217-227°C
Zalecana temperatura grota	ok. 220-260°C	ok. 260-320°C
Tolerancja na błędy początkującego	wysoka	niska – wymaga precyzji
Podatność na zimne luty przy tej samej technice	niższa	wyższa
Dopuszczenie w elektronice użytkowej (RoHS)	ograniczone/wyłączenia	tak, standard
Typowe zastosowanie	hydraulika, hobby, naprawy	elektronika, produkcja seryjna

Który stop wybrać – do elektroniki czy do hydrauliki?

Od wejścia w życie dyrektywy RoHS 2011/65/UE lut ołowiowy jest sukcesywnie wycofywany z elektroniki użytkowej produkowanej i wprowadzanej na rynek UE, choć zachowuje zastosowanie w naprawach serwisowych sprzętu starszego typu oraz poza sektorem elektroniki konsumenckiej (źródło: Dyrektywa RoHS 2011/65/UE, EUR-Lex, 2011). W hydraulice i blacharstwie ograniczenia RoHS nie obowiązują wprost, dlatego stopy ołowiowe wciąż bywają używane, choć coraz częściej zastępuje się je stopami bezołowiowymi ze względów zdrowotnych przy instalacjach wody pitnej. Z doświadczenia warsztatowego przy tej samej technice zimne luty pojawiają się częściej przy pracy stopem bezołowiowym niż ołowiowym – warto o tym pamiętać, planując pierwsze samodzielne lutowanie instalacji, na przykład opisane w poradniku jak lutować miedzianą instalację wodną krok po kroku.

Jak poprawnie przygotować powierzchnię przed lutowaniem?

Powierzchnię przygotowuje się w trzech krokach: mechaniczne oczyszczenie z tlenków, odtłuszczenie i naniesienie odpowiedniego topnika tuż przed samym lutowaniem, nie wcześniej. Pominięcie któregokolwiek z tych etapów niemal zawsze kończy się słabym zwilżeniem, nawet przy dobrej lutownicy i właściwym stopie.

Czyszczenie mechaniczne i odtłuszczanie

Papier ścierny o gradacji 120-240, wełna stalowa albo szczotka mosiężna usuwają widoczny tlenek i pozostałości starego lutu w kilka sekund – polecam szczotkę mosiężną do miedzi, bo nie rysuje powierzchni tak mocno jak papier ścierny. Po czyszczeniu mechanicznym warto przetrzeć element alkoholem izopropylowym, który usuwa tłuszcz z odcisków palców i poprawia rozpływ cyny bardziej, niż mogłoby się wydawać komuś, kto nigdy tego nie porównał na jednej i tej samej rurze.

• Papier ścierny lub wełna stalowa – usuwają widoczny tlenek i pozostałości starego lutu.
• Szczotka mosiężna – delikatniejsza dla miękkich metali jak miedź, mniej rys.
• Alkohol izopropylowy – odtłuszcza przed nałożeniem topnika, przyspiesza rozpływ cyny.
• Pre-tinning (cynowanie na czysto) grota i przewodu – zwiększa pewność zwilżenia przy złożonych złączkach.

Jaki topnik dobrać do materiału – miedź, mosiądz, stal ocynkowana?

Do elektroniki i miedzi bez większych zabrudzeń sprawdza się topnik kalafoniowy, łagodny i niewymagający dokładnego mycia po lutowaniu. Do hydrauliki, blacharstwa i mocno utlenionych złączek potrzebny jest topnik kwasowy, np. na bazie chlorku cynku – działa agresywniej, ale wymaga dokładnego spłukania po pracy, bo pozostawiony na metalu przyspiesza korozję i może prowadzić do korozji i grynszpanu na miedzi w dłuższej perspektywie. Do mosiądzu i stali ocynkowanej najlepiej sprawdzają się topniki o pośredniej aktywności, dobierane pod konkretny stop – warto sprawdzić kartę techniczną produktu przed pierwszym użyciem.

Krok po kroku: jak naprawić nieudane, zimne połączenie lutownicze?

Naprawę zimnego lutu zaczynasz od usunięcia starej spoiny odlutownicą lub oplotem, następnie oczyszczasz i odtłuszczasz powierzchnię ponownie, nakładasz świeży topnik, podgrzewasz element do stabilnej temperatury i dopiero wtedy dotykasz go lutem – nie odwrotnie. Cały proces zajmuje zwykle 2-5 minut na jedno połączenie, w zależności od masy elementu.

1. Usuń stary, wadliwy lut odlutownicą (pompką) lub oplotem odlutowującym – resztki starej spoiny blokują nowe zwilżenie.
2. Oczyść i odtłuść ponownie obie powierzchnie papierem ściernym lub szczotką mosiężną, a następnie alkoholem izopropylowym.
3. Nałóż świeży topnik – stary, zwęglony topnik stracił aktywność chemiczną i nie usunie nowych tlenków.
4. Podgrzej element grotem do stabilnej temperatury, zanim dotkniesz go lutem, a nie odwrotnie – lut nie powinien topić się bezpośrednio na grocie.
5. Nie ruszaj połączenia przez kilka sekund stygnięcia – to najczęstsza przyczyna nawrotu zimnego lutu.
6. Oceń wizualnie połysk i kształt spoiny; w razie wątpliwości powtórz cały proces od punktu 2.

Jakich narzędzi potrzebujesz do przelutowania połączenia?

Do skutecznej naprawy wystarczy zestaw podstawowy: lutownica lub stacja lutownicza z regulacją temperatury, oplot odlutowujący albo odlutownica, świeży topnik w płynie lub żelu, papier ścierny albo szczotka mosiężna oraz alkohol izopropylowy do odtłuszczenia. Stacja lutownicza z regulacją temperatury jest tu wyraźnie lepszym wyborem niż prosta lutownica jednej mocy, bo pozwala dopasować grot do konkretnego stopu bez zgadywania.

Jak sprawdzić, czy naprawa się udała?

Po ostygnięciu spoiny sprawdź jej wygląd pod dobrym światłem – powinna być gładka, lśniąca i lekko wklęsła wokół przewodu, bez ziarnistości i przebarwień. Dodatkowo warto delikatnie obciążyć mechanicznie połączenie (lekkie zgięcie przewodu przy elektronice, sprawdzenie szczelności pod ciśnieniem wody przy instalacji) – wadliwy lut zwykle ujawnia się już przy tym prostym teście, zanim trafi do stałej eksploatacji.

Czy opary lutownicze i topnik są bezpieczne dla zdrowia?

Nie w pełni – opary kalafonii uwalniane podczas lutowania mogą działać drażniąco i uczulająco na drogi oddechowe przy długotrwałej, powtarzalnej ekspozycji bez wentylacji, a topniki kwasowe są żrące dla skóry i oczu (źródło: Instytut Spawalnictwa w Gliwicach, 2023). Informacje w tej sekcji nie zastępują karty charakterystyki (SDS) konkretnego produktu ani konsultacji ze specjalistą BHP przy pracy zawodowej na większą skalę.

Jak wentylować stanowisko lutownicze?

Najprościej otworzyć okno i ustawić stanowisko tak, by dym unosił się z dala od twarzy, a przy częstszej pracy zainwestować w mały wyciąg miejscowy z filtrem węglowym stawiany tuż obok grota. W mojej praktyce redakcyjnej rozmawiałem z warsztatowcami, którzy latami lutowali bez wyciągu „bo się nie chce” – kaszel po dłuższych sesjach lutowniczych to sygnał, że wentylacja jest za słaba, nie że „tak już jest”.

• Wyciąg miejscowy z filtrem węglowym – najskuteczniejsze rozwiązanie przy częstej pracy.
• Otwarte okno lub wentylator nawiewny – minimum przy okazjonalnym lutowaniu domowym.
• Pozycja głowy z dala od bezpośredniego strumienia dymu znad grota.
• Przerwy w pracy przy dłuższych sesjach – ograniczają skumulowaną ekspozycję na opary.

Jak chronić skórę i oczy przed topnikiem kwasowym?

Topniki na bazie chlorku cynku czy kwasu lutowniczego wymagają rękawic nitrylowych i okularów ochronnych, bo w kontakcie ze skórą mogą powodować podrażnienia, a przy pryśnięciu do oka – poważniejsze uszkodzenia. Po zakończonej pracy ze stopami ołowiowymi obowiązkowo myjesz ręce przed jedzeniem czy piciem – to prosta zasada, ale regularnie pomijana, zwłaszcza przy krótkich, „szybkich” naprawach w kuchni czy łazience.

Podsumowanie – jak zapewnić trwałe połączenie lutownicze

Trwały lut cynowy to efekt czterech rzeczy naraz: czystej, odtłuszczonej powierzchni, właściwie dobranego topnika, temperatury grota dopasowanej do stopu oraz spokoju podczas stygnięcia spoiny. Pominięcie jednego z tych elementów wystarczy, by nawet doświadczona ręka wyprodukowała zimny lut. Z praktyki wynika, że najwięcej reklamowanych „wadliwych lutów” to w rzeczywistości powtarzalny błąd na etapie przygotowania powierzchni, nie problem ze sprzętem czy jakością cyny – warto to sprawdzić jako pierwsze, zanim zmienisz lutownicę czy markę stopu. Zanim wybierzesz metodę łączenia dla konkretnego projektu, zerknij też do zestawienia spawanie, lutowanie czy klejenie metali – co wybrać, a przy niepewności co do samego materiału pomocna będzie identyfikacja metali w warsztacie – jak rozpoznać stop.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego lut spływa kulką zamiast się rozlać?

To klasyczny objaw braku zwilżenia – powierzchnia jest utleniona, zabrudzona lub zbyt zimna. Lut nie tworzy wtedy wiązania dyfuzyjnego z metalem, tylko leży na wierzchu jak kropla wody na tłustej patelni. Rozwiązaniem jest oczyszczenie powierzchni papierem ściernym lub szczotką mosiężną i nałożenie świeżego topnika dobranego do materiału.

Czy zimny lut trzeba zawsze przerabiać?

Tak, zimny lut ma osłabioną strukturę krystaliczną i słabszą przewodność elektryczną lub szczelność, dlatego z czasem może pęknąć lub zacząć przeciekać. W instalacjach wodnych i elektrycznych każde podejrzenie zimnego lutu warto skorygować od razu, zamiast czekać na widoczną awarię.

Jaka temperatura lutownicy jest optymalna do lutowania cyną?

Zwykle o 30-50 stopni C powyżej temperatury topnienia stopu – dla Sn60Pb40 to ok. 220-260 stopni C na grocie, dla SnAgCu ok. 260-320 stopni C. Zbyt niska temperatura nie da pełnego zwilżenia, zbyt wysoka szybko utlenia powierzchnię i wypala topnik, zanim lut zdąży spłynąć.

Czy można lutować bez topnika?

Teoretycznie tak, ale w praktyce jakość połączenia będzie znacznie gorsza, bo topnik usuwa tlenki i umożliwia równomierne zwilżenie. Nawet cyna z rdzeniem topnikowym w niektórych przypadkach wymaga dodatkowego topnika zewnętrznego, na przykład przy lutowaniu mosiądzu.

Czym różni się lutowanie miękkie od twardego (lutospawania)?

Lutowanie miękkie wykorzystuje cynę topiącą się poniżej ok. 450 stopni C i nie topi metalu bazowego, co czyni je łatwiejszym i mniej ryzykownym dla domowego warsztatu. Lutowanie twarde, na przykład mosiądzem lub srebrem, wymaga temperatur 600-900 stopni C i daje znacznie wytrzymalsze, ale trudniejsze do wykonania połączenia, bliższe technicznie spawaniu.

Dlaczego lut trzyma na jednym przewodzie, a na drugim nie?

Najczęściej wynika to z różnicy w utlenieniu lub zabrudzeniu powierzchni obu elementów, a nie z samej cyny czy lutownicy. Warto porównać wygląd metalu przed lutowaniem – matowa, ciemna powierzchnia zwykle wymaga dokładniejszego czyszczenia mechanicznego niż ta, która wygląda na świeżo pociętą.

Czy lut bezołowiowy naprawdę trzyma gorzej niż ołowiowy?

W praktyce warsztatowej przy tej samej technice zimne luty pojawiają się częściej przy pracy stopem bezołowiowym niż ołowiowym, głównie ze względu na wyższą wymaganą temperaturę i mniejszą tolerancję na błędy. Nie oznacza to, że SnAgCu jest gorszym stopem – wymaga po prostu większej precyzji i lepiej dobranej stacji lutowniczej.

Jak długo trwa naprawa jednego zimnego lutu?

Przy odpowiednim przygotowaniu narzędzi (świeży topnik, czysty grot, oplot odlutowujący pod ręką) naprawa jednego połączenia zajmuje zwykle 2-5 minut, licząc usunięcie starej spoiny i wykonanie nowej. Dłużej trwa dopiero pierwsze przygotowanie stanowiska – czyszczenie grota, ustawienie temperatury i skompletowanie materiałów.

Źródła i literatura

1. PN-EN ISO 9453:2020 – Stopy lutownicze miękkie. Skład chemiczny i forma, Polski Komitet Normalizacyjny, 2020.
2. IPC J-STD-004 – Requirements for Soldering Fluxes, IPC International, 2018.
3. Instytut Spawalnictwa w Gliwicach – materiały szkoleniowe dot. lutowania miękkiego i doboru topników, 2023.
4. Dyrektywa RoHS 2011/65/UE w sprawie ograniczenia stosowania niektórych niebezpiecznych substancji w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym, EUR-Lex, 2011.